Hengelo Bekenstad

Hengelo is ontstaan bij een waterrijke plek: daar waar drie beken (de berflobeek, de drienerbeek en de elsbeek) in elkaar vloeien en samen verder gaan als de berflobeek. In Hengelo lag het belang van deze beken in eerste instantie in de mogelijkheid om een versterkte graanopslag te vestigen binnen een grachtenstelsel. Daarnaast bleken vanaf de middeleeuwen de beken ook bron van energie namelijk in de vorm van watermolens. Maar ook veel later is het water essentieel geweest voor de ontwikkeling van de Hengelose industrie: als onderdeel van diverse industriële processen bijvoorbeeld: wassen, oplossen, spoelen, koelen, enz.

Dat op de plek waar Hengelo is ontstaan drie beken in elkaar vloeien is het gevolg van de lage ligging van deze plek. Ten opzichte van de nabij gelegen steden Oldenzaal en Enschede ligt Hengelo een stuk lager. Oldenzaal en Enschede liggen op en tegen stuwwallen die in de laatste ijstijd gevormd zijn door schuivend pakijs. Het beekwater in Hengelo komt dan ook van die hoger gelegen oostelijker en noordelijker gelegen steden. Maar bij Delden en Borne wordt het uit Hengelo afkomstige water juist weer gedeeltelijk tegengehouden door resten van stuwwallen daar. Hengelo ligt dus min of meer in een kom.

Beekstraat

Afb.: Beekstraat vanaf het Willemsplein met brug ter hoogte van de … Brugstraat (± begin jaren ’40 vorige eeuw). Links het voormalige logement “De Swane” waar de gemeenteraad vanaf 1802 zijn eerste vergaderingen hield. Op de achtergrond nog een gedeelte van het oude VIOS-gebouw (Verenigen Is Ons Streven); tegenwoordig staat hier Discotheek New York. (Foto: Archief Gig ‘n Gag.)

Het water uit de Hengelose beken wrong zich vroeger echter toch via de Woolderbeek, tussen Delden en Borne in de Bornse Binnenbeek en en ten noordoosten van Borne in de Bornse Beek. Vervolgens stroomde het van daar via de Almelose Aa noordwestelijk verder in de Regge en Vecht… en de Hengelose beken blijken uiteindelijk onderdeel van het stroomgebied van de Ijssel.

Hier en daar is de loop van de beken aangepast. Eén van de grootste aanpassingen was het verplaatsen van de Berflobeek waar deze door de Beekstraat en Willemstraat stroomde, naar de achterzijde van de Marskant kort na de oorlogsjaren.

Opruiming Berflobeek in Beekstraat

Opruiming van de Berflobeek in de Beekstraat. Deze foto is ± 15 meter verder naar achter en naar rechts genomen t.o.v. de eerste foto. Het voormalige logement “De Swane” is al gesloopt; nu zijn de oude hoge woon- /pakhuizen van Walhof – Verf zichtbaar. (Foto: Beeldarchief van Historisch Museum Hengelo.)

Het oude Hengelo had zoals gezegd veel voordeel van zijn beken. Hengelo kende in het dorp lange tijd twee watermolens: tot 1868 een ‘oliemolen’ bij de Schalkburgerstraat aan de Drienerbeek (nadat de Elsbeek zich bij deze beek heeft gevoegd) en een andere op de Molenkamp, de plek waar nu het Wapen van Hengelo (het voormalige Verenigingsgebouw van Stork) is gevestigd aan de Berflobeek. Daarnaast kennen we op het huidige grondgebied in de Oelerbeek in Oele nog de watermolen Oldemeule die hoorde bij de havezathe Oldemeule en net over de gemeentegrens bestaat ook de watermolen van Twickel nog steeds. Daarnaast werd het water gebruikt om textiel te wassen, om in tijden van droogte toch enigzins het land te bevloeien en in tijden van nat weer om met behulp van sloten het grondwaterniveau van de akkers enigzins te verlagen door snel water af te voeren. Achter de firma Ros aan de Deldenerstraat werd begin jaren ’90 van de vorige eeuw nog een kleine sluis in de Drienerbeek aangetroffen die ooit door Heemaf werd gebruikt om het waterpeil in de Woolderbeek te regelen.

Watermolen Oldemeule (historisch).

Afb. Watermolen Oldemeule hier nog met de oude oliemolen (rechts) die later is afgebroken.

Naast het overvloedig aanwezige oppervlaktewater is er ook nog het grondwater. Dat is ook ruimschoots aanwezig en volgt min of meer dezelfde route als het oppervlaktewater: van het oosten en zuiden naar het noorwesten. Het grondwater staat hier van nature zeer hoog waardoor het altijd gemakkelijk is geweest om putten te slaan bij de woningen. Tegenwoordig moet continue grondwater worden opgepompt om te voorkomen dat bijvoorbeeld de wijken Veldwijk en Berflo-es maar ook sommige plekken in de binnenstad wateroverlast hebben. Vooral nadat vanaf de jaren ’70 de industrie veel minder grondwater verbruikte steeg het peil weer naar het oorspronkelijke zeer hoge niveau. Vanaf de jaren ’80 wordt daarom drainage gelegd bij de aanleg van riolen; zo wordt het overschot aan grondwater geloosd in het riool. En gelukkig is sinds enige tijd Grolsch vaste afnemer van Hengelo’s grondwater – met name uuit het zuidelijke waterwingebied – (Grolsch is dus in zekere zin nog Hengeloser dan het pas geherintroduceerde “Hengelo Bier” … Dus stevig doordrinken!!! Zowel Grolsch als Hengelo Bier…) en verder wordt een substantieel gedeelte gebruikt als drinkwater.

Kaartje van de Hengelose beken

Door zijn lage ligging heeft Hengelo een lange historie van wateroverlast; met name bij hevige regenval en in de dooi-periode in januari en februari. De laatste zeer grote overstroming was in 1960 die een groot deel van de binnenstad en vele omliggende buurten en weilanden onder water zette. Vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw werden dan ook al plannen gemaakt om een deel van het oppervlaktewater om Hengelo heen te leiden. Vanaf 1965 werd daadwerkelijk begonnen met die omleidingen (zie afbeelding boven). Ten eerste werd het water van de Elsbeek (El.b.) en een deel van het water van de Drienerbeek (Dr.b.) oostelijk van Hengelo omgeleid in zuidelijke richting via de nieuw gegraven Koppelleiding en Schoonwaterleiding naar het Twentekanaal. Goed te zien op het kaartje is dat er een stuk uit de Elsbeek is gehaald (De Elsbeek werd vroeger door twee beekjes gevoed.) Tegenwoordig begint de Elsbeek in de Swafertsvijver. Ten zuiden van Hengelo werd de zgn. Omloopleiding gegraven om een gedeelte van het water uit Enschede op de Bornse Beek (Bo.b) en Bornse Binnenbeek (Bo.bb) te lozen. Slechts een klein gedeelte van dat water werd nog aan de Berflobeek (Be.b.) gegund. Zodoende hadden de beken in de stad zelden nog wezenlijke hoeveelheden water te verwerken; sterker nog… Niet zelden stonden gedeelten van de beken helemaal droog (zie afbeelding onder)! In donkerblauw de Koppel- en Schoonwaterleiding (oostelijk v. Hgl.) en Omloopleiding (zuidelijk v. Hgl.). Wo.b.is Woolderbeek de Berflobeek (na samentreffen met Elsbeek en Drienerbeek). De Oelerbeek loopt tussen Hengelo en Delden vanwege zijn lagere waterstand, onder het Twentekanaal door!

Drienerbeek achter Enschedesestraat.

Drienerbeek achter de Enschedesestraat. 2006.

(Naast de genoemde beken lopen er op het industriegebied Twentekanaal overigens nog de Schoolbeek, Strootbeek en Nieuwe Oelerbeek die allen uitkomen op het Twentekanaal. In Beckum lopen de Hagmolenbeek en Wolfkaterbeek. En door uitbreiding van de gemeente met Hasseler-es en Slangenbeek kwamen ook de Tijertsbeek, de Hesbeek en Hasselerbeek op Hengelo’s grondgebied te liggen. Deze beken stromen in de Slangenbeek en van daar in de Bornsebeek.)

Naast het waterprobleem van de beken en het grondwater is er ook nog de riolering. Lange tijd heeft het rioolstelsel in de binnenstad grote problemen gehad om grotere hoeveelheden regenwater af te voeren dat met name in de stad ook nu nog veelal op het riool wordt geloosd. Daarom zijn er al vanaf de jaren ’70 in en rondom het centrum extra grote rioleringen geplaatst. Dit proces gaat nog steeds door: recentelijk zijn er aan de Weideweg extra grote rioleringen aangelegd en binnenkort worden ook in de Dennebosweg, de Sloetsweg en de Troelstrastraat deze nieuwe rioleringen geplaatst. Tevens zijn er zogenaamd “Bergbezink-bassins” geplaatst onder de Anninksweg, de Wethouder Kampstraat en het Stationsplein. Deze kunnen tijdelijk grotere hoeveelheden water opslaan en gedoseerd weer afgeven aan het riool. Ook in Beckum is zo’n bergbezinkbassin geplaatst.

Een onderdeel van de kijk op waterbeheer is sinds het eind van de vorige eeuw ook dat gemeenten niet meer hun vuile rioleringwater laten doorstromen naar buurgemeenten. Daarom worden er overal grote waterzuiveringinstallaties gebouwd: in Hengelo bijvoorbeeld aan de Wegtersweg. Daarnaast zijn sinds enige jaren bij de Bornse Binnenbeek de wateropvang- of retentiegebieden ‘t Genseler en ‘t Woolde aangelegd om bij zeer omvangrijke neerslag water uit Enschede en Hengelo op te slaan zodat voorkomen wordt dat Delden en Borne in de problemen komen door waterovervloed.

Brug over de Slangenbeek

Brug over de Slangenbeek.

Deze meer recente elementen zijn onderdeel van een nieuwe nationale visie om het natuurlijke karakter van het veel waterstromen waar dat kan te herstellen. Zo wordt onder meer verdroging van de bodem tegengegaan en worden ook simpelweg de beleving van de natuurlijke staat van de beken en het recreatieve aspect versterkt. Ook Hengelo heeft grootse plannen om met name de beken ook weer iets van hun oude luister terug te geven onder de noemer Hengel’eau (zie met name “Waterplan Hengelo”, onder: “Relevante documenten”): weer iets meer water in de beken, betere zichtbaarheid van de beken, ruimte om te verpozen langs beken en vijvers, enz.

Om de gemeente zeer kritisch op de vingers te kijken is in 2006 de Stichting Groene Binnenstadsbeken opgericht. In concreto wil de stichting dat “bij de bebouwing veel meer dan de gemeente nu van plan is, rekening wordt gehouden met het water en dat de beek zo natuurlijk mogelijk blijft.” (Voor meer informatie over deze belangrijke stichting en haar doelstellingen: Stichting Groene Binnenstadsbeken, Schalkburgerstraat 13, 7551 GR Hengelo, telefoon: 0742430277, groenebinnenstadsbeken@post.com. Voor donaties: Postbank: 1949853)

 

(Oorspronkelijk gepubliceerd op Hengelo1.nl: 2006. Bronnen voor dit item divers o.m: Waterplan Hengelo, februari 2006, Waterschapskaart; Waterschap Regge en Dinkel.)


Comments are closed.